|
|
 |
 |
|
|
१२ शान्तिपर्व.jpg)
॥ श्रीः ॥
12.142. अध्यायः 142
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राज्ञा ब्राह्मणवर्जं दण्डेन प्रजापालनकरणे शुक्रमतानुवादः॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text
युधिष्ठिर उवाच। 12-142-0x(5773)(70736)
यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम्।
अस्तिस्विद्दस्युमर्यादा यामयं परिवर्जयेत्॥ 12-142-1(70737)
संमुह्यामि विपीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः।
उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन्॥ 12-142-2(70738)
भीष्म उवाच। 12-142-2x(5774)
नैतच्छ्रुत्वागमादेव तव धर्मानुशासनम्।
प्रज्ञासमभिहारोऽयं कविभिः संभृतं मधु॥ 12-142-3(70739)
बाह्याः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः।
बहुशाखेन धर्मेण यत्रैषा संप्रसिध्यते॥ 12-142-4(70740)
बुद्धिं संजनयेद्राज्ञां धर्ममाचरतां सदा।
जयो भवति कौरव्य सदा तद्वृद्धिरेव च॥ 12-142-5(70741)
बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः।
धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः॥ 12-142-6(70742)
नैकशाखेन धर्मेण राज्ञो धर्मो विधीयते।
दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता॥ 12-142-7(70743)
अद्वैधज्ञः प्रतिद्वैधे संशयं प्राप्नुमर्हति।
बुद्धिद्वैधं विधातव्यं पुरस्तादेव भारत॥ 12-142-8(70744)
पार्श्वतः कारणं राज्ञो विषूच्यस्त्वापगा इव।
जनास्तूच्चरितं धर्मं विजान्त्यन्यथाऽन्यथा॥ 12-142-9(70745)
सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनः परे।
तद्वै यथायथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम्॥ 12-142-10(70746)
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः।
वैषम्यमर्थविद्यानां निरर्थाः ख्यापयन्ति ते॥ 12-142-11(70747)
आजिजीविषवो विद्यां यशः कामौ समन्तनः।
ते सर्वे नृप पापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः॥ 12-142-12(70748)
अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम्।
तथा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रायुक्तिनिष्ठिताः॥ 12-142-13(70749)
परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः।
विज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति मे मतिः॥ 12-142-14(70750)
निन्दया परविद्यानां स्वविद्यां ख्यापयन्ति च।
वागास्तिक्यानुनीताश्च दुग्धविद्याफला इव॥ 12-142-15(70751)
तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत।
व्याजेन कृत्स्नो विहितो धर्मस्ते परिहास्यते॥ 12-142-16(70752)
न धर्मवचनं वाचा नैव बुद्ध्येति नः श्रुतम्।
इति बार्हस्पत्यविज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम्॥ 12-142-17(70753)
न त्यव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते।
स्वविनीतेन शास्त्रेण ह्यविद्यः स्यादथापरः॥ 12-142-18(70754)
लोकयात्रामिहैके तु धर्मं प्राहुर्मनीषिणः।
समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेत् पण्डितः॥ 12-142-19(70755)
अमर्षाच्छास्त्रसंमोहादनिमित्तादिहोच्यते।
शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम्॥ 12-142-20(70756)
आगमागतया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते।
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते॥ 12-142-21(70757)
अनुपागतमेवेदं शास्त्रमेवमपार्थकम्।
दैतेयानुशना प्राह संशयच्छेदनं पुरा॥ 12-142-22(70758)
ज्ञानमप्यपदिश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत्।
तेन संच्छिन्नमूलेन कस्तोषयितुमिच्छति॥ 12-142-23(70759)
पुनर्व्यवसितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुते।
उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे तत्त्वमीक्षसे॥ 12-142-24(70760)
अग्रे मामन्ववेक्षस्व राजन्योऽयं बुभूषते।
यथा प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं न प्रमोदते॥ 12-142-25(70761)
अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम्।
तस्मान्नतैक्ष्ण्याद्भूतानां यात्रा काचित्प्रसिद्ध्यति॥ 12-142-26(70762)
यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः।
एषा ह्येव तु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत्॥ 12-142-27(70763)
तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयत्युत।
अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव॥ 12-142-28(70764)
यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिव।
विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः॥ 12-142-29(70765)
कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान्।
प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन्॥ 12-142-30(70766)
विहीनजन्मकर्माणि यः प्रगृह्णाति भूमिपः।
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम्॥ 12-142-31(70767)
नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते।
उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव॥ 12-142-32(70768)
कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि मे स्थितम्।
उग्रकर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै॥ 12-142-33(70769)
`अरुष्टः कस्यचिद्राजन्नेवमेव समाचर।'
अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम्।
एवं शुक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ॥ 12-142-34(70770)
युधिष्ठिर उवाच। 12-142-35x(5775)
अस्ति चेदिह मर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत्।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह॥ 12-142-35(70771)
भीष्म उवाच। 12-142-36x(5776)
ब्राह्मणानेव सेवेत विद्याबृद्धांस्तपस्विनः।
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम्॥ 12-142-36(70772)
शुश्रूषा तु महाराज सान्त्वं विप्रेषु नित्यदा।
क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप॥ 12-142-37(70773)
तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या परमं भयम्।
प्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथोरगाः॥ ॥ 12-142-38(70774)
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः॥ 142॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes
12-142-1 अस्तिस्विदस्य मर्यादा इति ध. पाठः॥ 12-142-3 एतदागमादेव श्रुत्वा तव धर्मानुशासनं मया कृतमिति नास्ति किंतु प्रज्ञायाः समभिहारो निष्ठा कल्पितेयमित्यर्थः। एतदग्रिहोत्रादिवद्विधेयं न अपितु कविभिरकरणे महान्तं दोषं पश्यद्भिः कल्पितमिति भावः। नैतद्वुध्वाऽऽगमादेवेति ध. पाठः॥ 12-142-4 ततस्ततः कोकिलवराहवूकसिंहादिभ्यः शिक्षित्वा प्रज्ञाः प्रतिविधातव्याः॥ 12-142-6 प्रतिविधातव्यश्चिकित्सनीयः॥ 12-142-7 द्वैधमेकस्यैव कर्मणः क्वचित्काले धर्मत्वं क्वचिदधर्मत्वमिति द्विप्रकारत्वम्। तस्मिन्प्राप्ते तदनभिज्ञः संशयं संकटं प्राप्नोति। अहिंसाया धर्मत्वेऽपि चोररक्षया पापं भवति तद्वदिहं ज्ञेयम्॥ 12-142-8 सतां मतमिति शेषः॥ 12-142-11 मुष्णन्ति धर्मशास्त्रविरुद्धमर्थशास्त्रां नादर्तव्यमिति वदन्ति। वैषम्यमप्रामाण्यमधर्मत्वं वा॥ 12-142-12 शास्त्रचोरनिन्दाप्रसङ्गात्तदुपजीविनोऽपि निन्दति। आजिजीविषव इति सार्धैस्चतुर्भिः॥ 12-142-14 न सम्यगिति वर्तत इति ट. ड.द. पाठः॥ 12-142-15 निवर्तनैरविद्यानामिति थ. पाठः। वागस्त्रा वाक्छरीभूता इति झ. ट. पाठः॥ 12-142-17 वाचा केवलया बुद्ध्या वा केवलेन धर्मवचनं धर्मिश्चयो नास्त्यपितु समुच्चिताभ्यामुभाभ्यां धर्मनिर्णय इत्यर्थः॥ 12-142-18 अध्यवस्यन्ति चापर इति ट. ड. द. पाठः॥ 12-142-19 इहलोके तु एके आचार्याः लोकयात्रां तन्निर्वाहमेव धर्मं प्राहुः। साच चोरादीनां वधमन्तरेण न संभवतीत्यवश्यं हिंसापि कर्तव्येति तेषामाशयः। एवंसत्यपि मतभेदे युक्त्यैव धर्मं ऊहेतेत्याह समिति॥ 12-142-20 तस्मादमर्षादींस्त्यक्त्वा समूहे सभायां शास्त्रं वदेदित्याशयेनाह अमर्षादिति। समूहे यत्प्रदर्शनमिति ध. पाठः॥ 12-142-21 आगमागतया बुद्ध्या श्रुत्युपगृहीतेन तर्केण सहितं यद्वचनं तेन प्रशस्यते शास्त्रं नान्यतरेण। अन्यस्तु ज्ञानहेतुत्वात् अज्ञातज्ञापकतया वचनं तर्केण हीनं शब्दमेव साधु मन्यते। कुतः अज्ञानात्॥ 12-142-22 अन्यः पुनः युक्त्या इदं शास्त्रं दूषितं इति हेतोरपार्थकं व्यर्थमिति मन्यते तदप्यज्ञानादेव। तस्मात्तर्केण शास्त्रस्य शास्त्रेण तर्कस्य वा बाधमकृत्वा यदुभयसंमतं तदेवानुष्ठेयमित्युशनसो मतं पूर्वोक्तेन बार्हस्पत्येन ज्ञानेनैक्यं गतमिति दर्शितम्॥ 12-142-23 अपदिश्यं दिशोर्मध्ये स्थितं कोटिद्वयस्पर्शि ज्ञानं संशयरूपं तद्यथा नास्ति तथैव व्यर्थमित्यर्थः॥ 12-142-26 अज इति। यथाऽजो यज्ञार्थं नीयते तद्धिताय एवं अश्वक्षत्रियावपि संग्रामार्थं नीयेते तद्धितायैव॥ 12-142-35 वृत्तिश्चैषा महाबाहो इति ट. ड. थ. पाठः॥ 12-142-36 ब्राह्मणादर्वागेव दण्डस्य मर्यादा ब्राह्मणस्तु नैव दण्ड्योऽपि तु पूज्य एवेत्याह ब्राह्मणानेवेति॥


|
 100000 shlokas.jpg)
|
|
"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India. |
| |
| |
|
|
| |
|
|
| |
|
|